Logo Thư pháp Thanh PhongThanh PhongThư pháp Việt
Thư pháp Thanh Phong

Phương pháp luyện chữ thư pháp: cách tôi luyện mỗi ngày

Thực hành thư pháp

Phương pháp luyện chữ thư pháp tôi dùng mỗi ngày gồm bốn việc: bày sẵn một góc viết cố định, khởi động bằng cơ bản công, luyện một mục tiêu nhỏ theo vòng xem mẫu – viết – so – sửa, rồi ghi lại một câu nhận xét. Đúng trước, đẹp sau; viết đều quan trọng hơn viết nhiều.

Cách luyện thư pháp bắt đầu từ một góc viết bày sẵn

Tôi nhận ra người mới bỏ cuộc thường không phải vì thiếu quyết tâm. Họ ngại. Mỗi lần muốn viết phải mất chừng nửa tiếng bày giấy mực, viết xong lại mất thêm mười lăm phút rửa bút.

Vì vậy điều đầu tiên tôi làm, và dặn học trò làm, là dành hẳn một góc cố định: giấy trước mặt, nghiên mực bên tay thuận, bút treo sẵn. Ngồi xuống là viết được ngay.

Tư thế cũng thuộc về phương pháp. Lưng thẳng, không gù, không với. Bút cầm thẳng đứng, các ngón giữ chắc nhưng lòng bàn tay buông lỏng. Khi thấy mình phải gồng, nên dừng lại xem cách đặt giấy và cách cầm bút. Phần dụng cụ tôi viết riêng ở trang văn phòng tứ bảo.

Tay cầm bút lông thẳng đứng theo lối ngũ chỉ chấp bút
Ngũ chỉ chấp bút: bút thẳng đứng, lòng bàn tay rỗng.

Luyện nét thư pháp: khởi động bằng cơ bản công

Buổi nào tôi cũng mở đầu bằng cơ bản công – hệ thống đường nét đi từ dễ đến khó; tôi thường bắt đầu bằng các nét lộ phong. Người mới hay người đã viết lâu đều cần bước này, giống người chạy bộ phải khởi động khớp trước khi vào đường chạy.

Cơ bản công nối trí óc với cánh tay, cây bút và đầu ngọn lông. Tập chậm, đều, chú ý ba đoạn của mỗi nét: khởi, hành, thu. Nên tập cỡ chữ vừa đến lớn, khoảng 10–15 cm, để cổ tay được vận động thật sự chứ không chỉ nhúc nhích ngón tay.

Về thứ tự, tôi đi theo năm bước:

  1. Làm quen với bút bằng những đường ngang, đường dọc.
  2. Luyện bút pháp: các cách vào nét, đi nét và thu nét.
  3. Luyện từng chữ cái, rồi ráp thành chữ đơn giản.
  4. Luyện đại tự trước, tiểu tự sau.
  5. Luyện bố cục: trong một chữ, giữa chữ này với chữ kia, rồi cả câu.
Bảng trình tự luyện thư pháp Việt gồm năm bước, từ làm quen với bút đến luyện bố cục
Trình tự luyện thư pháp Việt.

Một vòng luyện: xem mẫu, viết, so và sửa

Trước khi bày giấy, tôi xem lại bài gần nhất và chọn một vấn đề cụ thể: đầu nét bị bè, thân nét không đều, dấu thanh thiếu khoảng thở. Mục tiêu kiểu “hôm nay viết đẹp hơn” không giúp gì, vì không biết phải nhìn vào đâu.

1. Xem mẫu bằng ba câu hỏi

Nét bắt đầu thế nào? Nét đi thế nào, chỗ nào đổi độ rộng và hướng? Nét kết thúc thế nào: nhấc lên, thu lại hay chuyển sang nét kế? Ảnh chỉ cho thấy thành phẩm; nếu có video hoặc người hướng dẫn, hãy xem cả đường đi của bút.

2. Viết một nhóm nhỏ

Chọn vài nét cùng loại hoặc một chữ ngắn. Giữ nguyên mẫu, cỡ chữ và bộ dụng cụ, để bài luyện không biến thành nhiều thử nghiệm lẫn vào nhau.

3. So và chỉ ra một điều đã được

Khoanh một nét tương đối đạt và tìm lý do cụ thể. Biết vì sao một nét tốt thì mới lặp lại được nó.

4. Chọn một lỗi chính rồi thử lại

Đừng đánh dấu mọi thứ cùng lúc. Sửa một thao tác, viết nhóm tiếp theo, rồi nhìn kết quả. Nếu không đổi gì, nguyên nhân nằm ở chỗ khác; lặp nhiều lần không thay được việc hiểu cách sửa. Danh sách lỗi hay gặp tôi để ở bài những lỗi sai khi viết thư pháp Việt.

Bài luyện thư pháp chữ Việt bốn dòng, mực đen trên giấy trắng, có đóng ấn đỏ
“Công danh ai trải giữa đời, oai phong lẫm liệt rạng ngời non sông” – bài tôi viết năm 2019.

Lâm mô thư pháp: chép mẫu để hiểu người viết

Lâm mô là viết lại theo một bài mẫu. Tôi coi đây là kỹ thuật quan trọng bậc nhất và cũng là cách cảm thụ chữ người khác sâu nhất. Nên chép nhiều nhà, không chỉ chép chữ thầy mình.

Có một câu tôi luôn nhắc: lâm được ý dễ mất hình, mô được hình dễ mất ý. Sau khi chép, hãy thử dùng nhóm nét vừa học vào một chữ khác; lúc ấy mới biết mình đã hiểu hay chỉ thuộc. Khi chia sẻ bài lâm, nhớ ghi tên tác giả của bản gốc.

Phần hướng dẫn chi tiết thuộc về lớp học; Thư Đạo có bài lâm mô: biết mình đang chép bản gì trước khi hạ bút.

Nhật ký luyện chữ: một dòng là đủ

Cuối buổi, chụp lại bài và ghi một dòng. Mẫu ghi có thể đơn giản như sau:

Chụp đủ cả tờ, ánh sáng rõ, không dùng hiệu ứng. Đừng chỉ giữ bài đẹp nhất: một cặp trước – sau cùng nội dung cho thấy tiến bộ rõ hơn hai bức khác chủ đề.

Bảng tự kiểm tra một buổi luyện chữ
Trong buổi luyệnCâu hỏi tự kiểm tra
Trước khi viếtHôm nay mình sửa điều gì? Dụng cụ và mẫu đã sẵn sàng chưa?
Trong khi viếtCó đang lặp lại cùng một lỗi? Mỗi lần thử đã thay đổi thao tác nào?
Sau khi viếtNét nào đạt hơn? Bài tiếp theo cần giữ gì và đổi gì?

Muốn có một khung buổi tập chi tiết hơn, bạn xem bài cách tổ chức một buổi luyện thư pháp tại nhà.

Luyện mỗi ngày: đều tay hơn là dài buổi

Người xưa ví việc học như chèo thuyền ngược nước, không tiến thì lùi. Tôi thấy đúng với thư pháp: có mười mấy năm kinh nghiệm mà mỗi tuần chỉ cầm bút một lần thì vẫn là thiếu. Một thời lượng vừa sức, giữ được hằng ngày, có ích hơn một buổi rất dài rồi bỏ cả tuần. Bản thân tôi mỗi ngày luyện khoảng một đến hai tiếng.

Cũng có giai đoạn công việc, gia đình làm lịch đảo lộn. Khi ấy có thể giảm số buổi nhưng nên giữ cuốn nhật ký. Lúc quay lại, đọc ghi chú gần nhất, viết một bài quen để biết tay mình đang ở đâu, rồi đi tiếp. Không cần tự trách, cũng không cần viết bù.

Một lưu ý nhỏ: cuối nét, cuối chữ, cuối bài là lúc dễ buông tay nhất. Càng gần xong càng nên chậm lại.

Chữ Học viết nhũ vàng trên biểu xanh bồi gấm
Chữ Học trên biểu xanh.

Sáu điều người xưa dặn người học chữ

Sách dạy chữ xưa tóm việc học thư pháp vào sáu điều: khí chất, thiên tư, đúng phương pháp, lâm mô, công phu và con mắt nhận biết hay dở. Thiên tư mỗi người một khác, nhưng bốn điều sau đều luyện được: học đúng cách cầm bút từ đầu, chép mẫu để chữ có gốc, viết đều tay và xem nhiều tác phẩm tốt.

Vài lời dặn cụ thể vẫn dùng được hôm nay. Cầm bút cao và nhấc cổ tay khỏi mặt bàn khi viết chữ lớn, để lực của cả cánh tay đi tới đầu bút. Nét cần dứt khoát ở chỗ khởi và dừng, còn thế chữ cần tròn, liền mạch; người xưa gọi là “bút vuông, thế tròn”. Và giữ thứ tự: mới học thì cầu ngay ngắn, vững rồi mới tìm biến hóa, sau cùng lại trở về ngay ngắn, lúc này đã tự nhiên hơn nhiều.

Nếu bạn muốn xem cả chặng đường dài, tôi đã vẽ ra trong lộ trình học thư pháp Việt.

Câu hỏi thường gặp về cách luyện thư pháp

Mỗi ngày phải viết bao nhiêu trang?

Số trang không cho biết bạn đã sửa được gì. Hãy chọn bài vừa sức, có một mục tiêu rõ và dành thời gian đối chiếu với mẫu. Viết đều mỗi ngày quan trọng hơn viết thật nhiều trong một buổi.

Có cần chỉ học một mẫu mãi không?

Nên giữ một mẫu đủ lâu trong một giai đoạn để dễ so sánh. Khi đã hiểu mẫu ấy, hãy lâm thêm chữ của nhiều người viết khác và ghi rõ điểm khác biệt, thay vì đổi mẫu mỗi khi gặp khó.

Mới luyện nên viết chữ to hay chữ nhỏ?

Nên luyện cỡ vừa đến lớn, khoảng 10–15 cm, và luyện đại tự trước, tiểu tự sau. Chữ lớn buộc cổ tay và cánh tay vận động, sau này thu nhỏ hay phóng to đều dễ.

Tự luyện chưa thấy tiến bộ thì nên làm gì?

Thu hẹp bài tập về một lỗi, giữ lại bài để so, và nhờ người hướng dẫn xem thao tác qua video. Đừng vội kết luận do năng khiếu hoặc do dụng cụ khi chưa xác định nguyên nhân.

Ghi nhận nguồn của bài cũ: “Học thư pháp cùng Đăng Học”. Nội dung trên trang đã được viết lại theo cách luyện của tôi.

Tổ chức một buổi luyện hằng ngày

Luyện hằng ngày không phải là chạy theo số tờ giấy. Tôi gợi ý chia một buổi ngắn thành bốn phần, mỗi phần có một dấu hiệu để biết mình đã xong:

Phần việcCách làmDấu hiệu đã có đầu ra
Chuẩn bịXem lại bài trước, đặt mẫu và dụng cụBiết vấn đề chính muốn tập
Thử và quan sátViết một lượt ngắn, dừng để soChỉ ra được chi tiết khác với yêu cầu
Điều chỉnhThử thay một yếu tố phù hợpCó bài để đối chiếu hai cách làm
Kết thúcGiữ ảnh và ghi một câu nhận xétBiết sẽ hỏi hoặc tập gì tiếp theo

Thời gian do bạn tự chia; không có định mức 30 hay 60 phút mỗi ngày. Nếu đang theo lớp, lấy bài được giao và ghi chú của người hướng dẫn làm điểm xuất phát; tài liệu đọc thêm chỉ nên giúp hiểu bài ấy, đừng khiến bạn đổi mẫu liên tục.

Minh họa việc luyện tập thư pháp hằng ngày
Luyện tập thư pháp hằng ngày.

Nhật ký luyện chữ: ghi vừa đủ để so lại

Mỗi buổi tôi khuyên ghi một dòng theo mẫu: Ngày – Bài/mẫu – Mục tiêu – Dụng cụ – Điều quan sát – Điều đã thử sửa – Câu hỏi tiếp theo.

  • Chụp bài trong điều kiện tương đối ổn định: thấy đủ tờ, ánh sáng rõ, không dùng hiệu ứng làm mất chi tiết nét.
  • Đừng chỉ giữ bài đẹp nhất. Một cặp trước/sau cùng nội dung cho thấy sự thay đổi rõ hơn hai bức khác chủ đề hoặc khác khổ.

Khi viết nhiều mà chưa thấy tiến bộ

  • Kiểm tra lại mục tiêu có đủ rõ để quan sát không.
  • Xem mẫu, khổ, bút và giấy có thay đổi quá nhiều giữa các lượt không.
  • Tách phần khó thành một bài ngắn hơn.
  • Ghi điều đã thử để người góp ý biết bạn đang làm gì.

Chưa tiến bộ không có nghĩa là bạn thiếu kiên trì. Có thể bài quá khó, chưa hiểu thao tác, hoặc chưa có cách nhận phản hồi phù hợp.

Nếu không thể luyện mỗi ngày

Có những giai đoạn công việc hay gia đình làm lịch thay đổi. Bạn có thể giảm số buổi nhưng giữ thói quen ghi chép để dễ quay lại, thay vì cố bù bằng một buổi thật dài. Khi bắt đầu lại, xem ghi chú gần nhất, viết một bài quen để biết mức hiện tại rồi điều chỉnh; đừng mặc định mình đã quên hết những gì từng học.

Hỏi nhanh về buổi luyện

Chỉ có một khoảng thời gian ngắn thì nên luyện gì? Chọn phần đang học mà quan sát được trong khoảng đó: một nét, một cụm chữ hoặc đọc lại bố cục. Kết thúc bằng một ghi chú để buổi sau nối tiếp.

Có nên đổi bút khi nét chưa tốt? Trước hết xem bút có vấn đề cụ thể không và có hợp bài không. Đổi dụng cụ liên tục khiến khó tìm ra nguyên nhân.

Bao lâu nên so lại bài cũ? Chọn nhịp hợp với lớp và mục tiêu của bạn; điều quan trọng là so những bài có điều kiện viết đủ gần nhau.

Đọc thêm bài viết
GọiZalo